श्री मळगंगा देवी देवस्थान

श्री मळगंगा देवी देवस्थान परिचय

श्री मळगंगा देवीचे निघोज येथील स्थान हे महाराष्ट्रातील अत्यंत जागृत, स्वयंभू आणि पावन शक्तिपीठ मानले जाते. या पवित्र स्थानाचा इतिहास तब्बल १,८०० वर्षे जुना असल्याचे मानले जाते. मळगंगा माता ही अनेक कुटुंबे आणि समाजांची कुलदेवी तथा अधिष्ठात्री देवता आहे. तिला मळगंगा, मुलिका देवी, मळाई देवी आणि मळबा या नावांनीही ओळखले जाते.

मंदिराच्या अगदी उजव्या बाजूला कुकडी नदी पार करण्यासाठी एक सुंदर झुलता पूल बांधण्यात आला आहे. या पुलावरून किंवा मंदिराच्या परिसरावरून खाली पाहिल्यास नदीपात्रातील विलोभनीय 'रांजण खळगे' (पोटहोल्स) आणि नदीच्या पैलतीरावर असलेले टाकळी हाजीचे मळगंगा मंदिर अगदी स्पष्ट व मनमोहक दिसते. येथे येणाऱ्या प्रत्येक भाविकाच्या सर्व इच्छा आणि आकांक्षा माता मळगंगा पूर्ण करते, अशी गाढ श्रद्धा आहे.

श्री मळगंगा देवी दर्शन

सिंहासनारूढ माता मळगंगा देवीचे विलोभनीय रूप, जी लाखो भाविकांचे मुख्य श्रद्धास्थान आहे.

मुख्य मंदिर परिसर

हेमाडपंती वास्तुशैलीचा प्रभाव असलेले ऐतिहासिक मंदिर, जिथे सदैव भाविकांची मांदियाळी असते.

इतिहास, आख्यायिका व दैत्यवध

पौराणिक आख्यायिका

पौराणिक कथेनुसार, प्राचीन काळात ‘धुमाक्ष’ नावाच्या एका क्रूर दैत्याने तीव्र तपश्चर्या करून अनेक अवाक् करणारी वरदाने मिळवली होती. वर प्राप्त झाल्यानंतर तो अतिशय उन्मत्त झाला आणि त्याने पृथ्वीवरील ऋषी-मुनी, साधुसंत तसेच स्वर्गातील देवांनाही प्रचंड त्रास देण्यास सुरुवात केली. या त्रासाला कंटाळून सर्व देवांनी एकत्र येऊन भगवान शंकराची आराधना केली.

मळगंगेचा अवतार व देवीच्या सात बहिणी

भगवान शंकराने अंतर्दृष्टीने ओळखले की या दुष्ट दैत्याचा अंत केवळ स्त्रीशक्तीकडूनच होऊ शकतो. त्यामुळे शंकराच्या विनंतीवरून आदिमायेने ‘मळगंगा’ देवीचे रूप धारण केले आणि आपल्यासोबत आपल्या सात बहिणींना (साती अप्सरा/आसरा) युद्धात साहाय्यासाठी घेतले. मळगंगा देवी व धुमाक्ष दैत्यामध्ये निकराचे आणि तुंबळ युद्ध झाले. शेवटी देवीने सोडलेल्या दिव्य अस्त्राने त्या राक्षसाचा वध केला.

कुंडमाऊली व रांजण खळगे

ऐलतिरी व पैलतिरी मंदिरे

अहिल्यानगर (पारनेर तालुका) आणि पुणे (शिरूर तालुका) जिल्ह्यांच्या सीमेवर कुकडी नदीच्या पात्रातून मळगंगा देवीची दोन मंदिरे एकमेकांना साद घालतात. एका बाजूला निघोज (पारनेर) तर दुसऱ्या बाजूला टाकळी हाजी (शिरूर) येथील मंदिर असून, नदीवरील झुलत्या पुलामुळे अवघ्या काही मिनिटांत दोन्ही मंदिरांमध्ये जाता येते. टाकळी हाजी हे गाव घोडनदी व कुकडी नदीच्या संगमावर 'बेट' सदृश भागात वसलेले आहे.

आशियातील सर्वात मोठे रांजण खळगे

मळगंगा मंदिराला लागूनच कुकडी नदीच्या पात्रात निसर्गाचा एक अद्भूत चमत्कार पाहायला मिळतो, ज्याला 'रांजण खळगे' म्हटले जाते. हे रांजण खळगे आशिया खंडातील सर्वात मोठे नैसर्गिक खळगे मानले जातात. याची नोंद आंतरराष्ट्रीय स्तरावर व जगभरातील भूगोल अभ्यासकांमध्ये घेतली गेली आहे.

यात्रा, पालखी सोहळा व उत्सव

मळगंगा देवीच्या देवस्थानची वार्षिक यात्रा दरवर्षी चैत्र वद्य कालाष्टमीपासून मोठ्या उत्साहात आणि चार दिवस धुमधडाक्यात साजरी केली जाते. या ऐतिहासिक यात्रेला निघोज आणि पंचक्रोशीसह मुंबई, पुणे, अहिल्यानगर आणि संपूर्ण महाराष्ट्रातून तब्बल १० लाखाहून अधिक भाविक हजेरी लावतात व देवीचे दर्शन घेतात.

यात्रेचे प्रमुख दिनक्रम

• पहिला दिवस: यात्रेची सुरुवात देवीच्या हळद मिरवणुकीने होते. देवीला हळद लागल्यानंतर पूजेचा मान महिलांकडे असतो. त्यानंतर अंबील वर्तवणे, बगाड-गाडा मिरवणूक आणि रात्री काठ्या व पालख्यांची भव्य मिरवणूक निघते. मंदिर ट्रस्टकडून भाविकांसाठी महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते.
• दुसरा दिवस: सकाळी मळगंगा देवीची भव्य 'घागर मिरवणूक' काढली जाते. (विशेष मान्यता अशी की, चैत्र पौर्णिमेच्या मध्यरात्री येथील ऐतिहासिक बारवेतून मातीची घागर स्वयंप्रकाशित किंवा दर्शनाला येते, जी एक मोठा चमत्कार मानला जातो). दुपारी काठी-पालखी सोहळा कुंडाकडे प्रस्थान करतो.
• तिसरा दिवस: कुंडावरील मुख्य यात्रा भरते आणि संध्याकाळी पारंपरिक कुस्त्यांचा जंगी आखाडा रंगतो.

भक्त परिवार व अनुभव

महाराष्ट्रभरात पसरलेला भक्तवर्ग

मळगंगा देवीची ख्याती केवळ पारनेर किंवा अहिल्यानगर पुरती मर्यादित नसून पुणे, मुंबई, ठाणे, कोकण, खानदेश आणि मराठवाड्यातून लाखो भाविक या मातेचे पाईक आहेत. विशेषतः अनेक धडाडीच्या आणि कष्टाळू समाजांची मळगंगा माता ही कुलस्वामिनी असल्याने भाविकांची पिढ्यानुपढ्या या कुटुंबांशी घट्ट श्रद्धा जोडलेली आहे.

मुंबईकर भक्तांचे विशेष योगदान

मुंबई आणि उपनगरांमध्ये (उदा. गिरगाव, दादर, ठाणे, नवी मुंबई इत्यादी) स्थायिक झालेला निघोज आणि पंचक्रोशीतील चाकरमानी वर्ग मळगंगा देवीवर अपार श्रद्धा ठेवतो. मुंबईत वास्तव्य करत असतानाही संकटाच्या काळात किंवा प्रत्येक शुभकार्यापूर्वी (उदा. लग्न, मूळव्याध पूजा, नवस फेडणे) हे भक्त आवर्जून निघोजला येतात. मुंबईतील अनेक भक्तमंडळे एकत्र येऊन वार्षिक यात्रेच्या वेळी पालखी सोहळ्यात आणि महाप्रसाद सेवाकार्यात मोठ्या प्रमाणावर सक्रिय सहभाग नोंदवतात.

गेल्या ४० वर्षांतील विकास

गत ४० वर्षांतील आमूलाग्र बदल

गेल्या चार दशकांमध्ये (४० वर्षांत) निघोज मळगंगा देवस्थान आणि परिसराचा कायापालट झाला आहे. पूर्वी मर्यादित स्वरूपात असणारे हे देवस्थान आज शासनाकडून 'ब' वर्गाचा तीर्थक्षेत्र दर्जा प्राप्त केलेले एक प्रमुख पर्यटन व धार्मिक केंद्र बनले आहे.

वास्तुशिल्प व संरचनात्मक विकास

गेल्या काही वर्षांत मंदिर ट्रस्ट, ग्रामस्थ आणि देश-विदेशातील देणगीदार भक्तांच्या सहकार्याने मुख्य मंदिराचा परिसर अतिशय सुंदर स्वरूपात बांधण्यात आला आहे. संगमरवरी दगडांचे कोरीव काम, भव्य सभामंडप, सुरक्षा भिंती आणि परिसरातील सुशोभीकरण यामुळे मंदिराचे रूप अधिकच नयनरम्य झाले आहे.

प्रवास मार्ग, रस्ते आणि प्रवासी सुविधा

प्रवास मार्ग व रस्ते (Routes & Roads)

• पुणे व मुंबईकडून: मुंबई-पुणे एक्सप्रेसवे किंवा जुन्या महामार्गाने आल्यावर शिक्रापूर किंवा शिरूर मार्गे निघोजला पोहोचता येते. नगर-पुणे महामार्गावरील रंजनगाव गणपती येथूनही डावीकडे वळून निघोज गाठता येते.
• अहिल्यानगर व पारनेरकडून: नगर (अहिल्यानगर) शहरापासून पारनेर होऊन वा निघोज सरळ रस्त्याने एस.टी. बस किंवा खासगी वाहनांनी जाता येते. हे ठिकाण शिरूरपासून सुमारे २२ किमी व पारनेरपासून ३४ किमी अंतरावर आहे.